Ruimtelijke adaptatie

Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dat levert risico’s op voor onze economie, gezondheid en veiligheid. Het is van groot belang dat Nederland zich aanpast aan deze veranderingen. Als we niets doen, kan de schade in onze steden oplopen tot zo’n € 70 miljard in de periode tot 2050. Ook in het landelijk gebied kan aanzienlijke schade optreden. Stortbuien en langdurige neerslag veroorzaken ook daar wateroverlast. Op andere momenten ontstaat juist droogteschade. Hitte veroorzaakt uitzettingsproblemen bij spoorwegen, bruggen en andere infrastructuur. Ook raakt hitte de gezondheid van kwetsbare mensen, zoals ouderen en jonge kinderen.

Door de klimaatverandering is een omslag in het denken nodig: klimaatbestendig en waterrobuust inrichten moet een vanzelfsprekend onderdeel van ruimtelijke (her)ontwikkelingen worden.

Nederland leeft al eeuwen met water. We nemen maatregelen om problemen te voorkomen.
Problemen door overstromingen, door wateroverlast… maar ook door droogte en hitte.

Er wordt steeds meer gebouwd in ons land en het klimaat verandert sneller dan voorspeld.
Daarom moeten we nu doorpakken, om onnodige schade in de toekomst te voorkomen.
 
Om de extremen van het weer in de 21e eeuw op te kunnen vangen, moeten we meten hoe het gaat, weten wat er op ons afkomt en alert en nuchter handelen.
 
Van dijkwerker tot stedenbouwer,
van boer tot netbeheerder,
van bewoner tot burgemeester.
Iedereen moet de handen uit de mouwen steken…
 
Hoe? Dat staat in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie.
Een nieuw onderdeel van ons Nationale Deltaprogramma.
 
Per gemeente gaan we de kwetsbaarheden in beeld brengen.
Het rijk, provincies, waterschappen en gemeenten spreken af wie, wat moet doen en wanneer.
Bij alle ruimtelijke investeringen denken we óók aan het klimaat van morgen.
We houden elkaar scherp en we zijn realistisch…
Als het tóch misgaat… weten we wat we moeten doen.

Met het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie nemen we maatregelen om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten.
 

Deltaplan Ruimtelijke adaptatie

Onderdeel van het jaarlijkse Deltaprogramma is het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Daarin staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk het proces van ruimtelijke adaptatie willen versnellen en intensiveren. Daarvoor zijn 7 ambities in dit deltaplan opgenomen. Het deltaplan geeft aan welke doelen de partijen nastreven, hoe ze daaraan gaan werken en hoe ze de resultaten in beeld brengen. Bij het deltaplan hoort een actieplan met concrete acties en maatregelen. De overheden werken met elkaar samen in 42 werkregio’s.

Deltaprogramma 2020

Lees over de voortgang van het thema Ruimtelijke adaptatie in Deltaprogramma 2020.

Klimaatbestendig en waterrobuust

De kern van de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie is dat Nederland in  2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Overheden gaan ervoor zorgen dat schade door hittestress, wateroverlast, droogte en overstromingen zo min mogelijk toeneemt en letten daarop bij de aanleg van nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen, het opknappen van bestaande bebouwing, vervanging van rioleringen en wegonderhoud etcetera. Daarbij maken we gebruik van klimaatscenario’s.

Stresstesten en risicodialogen

Ambitie 1 van het deltaplan is ‘kwetsbaarheden in beeld brengen’, door middel van stresstesten. In het deltaplan is afgesproken dat uiterlijk eind 2019 alle overheden in Nederland deze ambitie hebben uitgevoerd. De Klimaateffectatlas en Bijsluiter stresstest zijn daarbij praktische hulpmiddelen.

Ambitie 2 is dat alle overheden vóór eind 2020 risicodialogen hebben gevoerd. Een flink aantal lokale overheden heeft al dialogen gevoerd, maar in veel gevallen geldt dit nog niet voor de hele gemeente of het hele gebied van het waterschap of de provincie. Bodemdaling vergroot de opgave voor ruimtelijke adaptatie en maakt daarom – waar dat speelt – deel uit van de stresstesten en risicodialogen die overheden uitvoeren.

Ambitie 3 is het opstellen van een uitvoeringsagenda, uiterlijk in 2020. Veel werkregio’s zijn hiermee bezig; enkele overheden hebben dit doel al bereikt.

Om tot een versnelling van ruimtelijke adaptatie te komen, is het van belang de beschikbare kennis, instrumenten en ervaringen zo veel mogelijk te delen, zodat niet iedereen het wiel hoeft uit te vinden. In 2018 is daarom het Platform Samen Klimaatbestendig opgericht. Het platform brengt vraag en aanbod in verschillende regio’s, sectoren en bestaande netwerken bij elkaar. Ook het kennisportaal www.ruimtelruimteijkeadaptatie.nl met informatie en tools draagt bij aan kennisdeling.

In 2019 zijn twee nieuwe gratis hulpmiddelen ontwikkeld: de Klimaatschadeschatter en Toolbox Klimaatbestendige Stad.

Klimaateffectatlas

Op het kennisportaal staat ook de klimaateffectatlas. Hiermee kunnen de verschillende klimaateffecten (wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen) snel in beeld worden gebracht voor een bepaald gebied. Ook kunnen effecten worden gecombineerd met informatie over bijvoorbeeld kwetsbare groepen, zwemwater, dieptes. De klimaateffectatlas is een goed startpunt voor een stresstest.

(Een animatie.)

VOICE-OVER: Het klimaat verandert.
We hebben steeds vaker te maken met de gevolgen van extreem weer.
Deze krantenkoppen zijn ons bekend.
Om in de toekomst erger te voorkomen is het belangrijk dat er maatregelen genomen worden.
Maar hoe weten we wat ons te wachten staat?
Hiervoor is de landelijke Klimaateffectatlas ontwikkeld.

(Een website.)

De Klimaateffectatlas is een startpunt om inzicht te krijgen in de effecten van klimaatverandering in 2050 gebaseerd op wetenschappelijke kennis.
De Klimaateffectatlas bevat informatie over de thema's overstroming, wateroverlast, droogte en hitte.
U kunt inzicht krijgen in de mogelijke effecten van klimaatverandering voor uw gebied en de informatie bekijken voor het jaar 2050.
Als voorbeeld bekijken we binnen het thema hitte het klimaateffect 'hittestress door warme nachten' in combinatie met de gevoelige functie 'percentage ouderen'.
We zien een toename in het aantal warme nachten wat in bepaalde gebieden tot hittestress kan leiden, maar met name ouderen.
De kaartverhalen vertellen wat u ziet op de kaart en hoe u de informatie kunt gebruiken.
De verzamelde gegevens kunt u downloaden of opvragen via de helpdesk.

(Vellen papier.)

De Klimaateffectatlas werkt als wake-upcall dient als startpunt voor verder overleg en voor het opstellen van beleid- en actieplannen om uw gebied klimaatbestendig te maken.
Benieuwd naar de klimaateffecten in uw gebied?
Ga naar klimaateffectatlas.nl.

(Het beeld wordt wit. Het logo van de Klimaateffectatlas. Beeldtekst: www.klimaateffectatlas.nl.)

(De logo's van Climate Adaptation Services, Wageningen University & Research. Het Nederlandse wapenschild met daarnaast Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut, Ministerie van Infrastructuur en Milieu. De logo's van Deltares, KWR, TAUW, Hogeschool van Amsterdam, HKV, TNO. En het Nederlandse wapenschild met daarnaast Deltaprogramma, Ruimtelijke Adaptatie.)

Vitale en kwetsbare functies

Het Rijk zorgt ervoor dat nationale vitale en kwetsbare functies uiterlijk in 2050 beter bestand zijn tegen overstromingen. Vitale en kwetsbare functies zijn bijvoorbeeld: energievoorziening (elektriciteit, gas, olie), telecom en ICT (openbaar net en noodcommunicatie), afvalwater, drinkwater, gezondheidszorg (zoals ziekenhuizen), gemalen, vervoer over de weg, chemische bedrijven en laboratoria die ziekteverwekkende stoffen gebruiken.

In het Deltaprogramma is extra aandacht voor deze functies, omdat bij een overstroming belangrijke voorzieningen kunnen uitvallen en er bij sommige functies bijvoorbeeld gevaarlijke stoffen kunnen vrijkomen. Naast het risico op slachtoffers kan er ook grote economische schade ontstaan als gebieden tijdelijk onbewoonbaar zijn of als belangrijke bedrijven lange tijd stil komen te liggen.

In 2019 is de nationale aanpak van vitale en kwetsbare functies verbreed. Naast het verbeteren van de afstemming binnen – en tussen – departementen en sectoren, wordt nu op regionaal en lokaal niveau gekeken naar de kwetsbaarheid van vitale en kwetsbare functies.

In Gelderland en Limburg zijn twee pilots uitgevoerd. Betrokken departementen, sectoren en decentrale overheden onderzochten hoe gebiedsgericht toegewerkt kan worden naar waterrobuustere vitale en kwetsbare functies. Daarbij is een koppeling gelegd tussen de Impactanalyses Overstromingsrisico's van veiligheidsregio's en klimaatstresstesten en risicodialogen van decentrale overheden.

Uit deze pilots blijkt dat het van belang is dat de overheden - bij voorkeur op het ruimtelijk schaalniveau van provincies - gezamenlijk de stap zetten naar de (netwerk)beheerders van vitale en kwetsbare functies in de regio. Omdat het gaat om nationale vitale en kwetsbare functies, blijft het Rijk uiteraard een belangrijke gesprekspartner. Een andere bevinding is dat beheerders van nutsvoorzieningen (elektra, gas, telecom) bij voorkeur per functie benaderd worden, omdat vertrouwelijkheid van geo-data een grote rol speelt. Door nutsbedrijven in afzonderlijke maatwerksessies van gedetailleerde (overstromings)informatie te voorzien, kunnen beheerders aangeven in welke gebieden er sprake is van uitval, zonder dat geo-informatie over objecten moet worden gedeeld.   

De resultaten van de pilots worden in de tweede helft van 2019 samengevoegd met ervaringen vanuit andere provincies, en voorzien van aanbevelingen voor de herijking van de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie voorgelegd aan de Stuurgroep Ruimtelijke Adaptatie.

De vijfde voortgangsrapportage Aanpak nationale Vitale en Kwetsbare functies bevat een uitgebreide beschrijving van de voortgang van afspraken over vitale en kwetsbare functies.

Stimuleren en faciliteren

De minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft extra geld ter beschikking gesteld voor het stimuleren en faciliteren van klimaatadaptatie: € 20 miljoen voor 2019 en 2020. Dit bedrag is aanvullend op het lopende stimuleringsprogramma van € 6,7 miljoen. In totaal is dus voor de komende jaren € 26,7 miljoen beschikbaar voor procesondersteuning, pilots en kennisontwikkeling en kennisdeling. De opgedane kennis is beschikbaar via het kennisportaal en het Platform Samen Klimaatbestendig.

Met het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie geven VNG, UvW, IPO en het Rijk een impuls aan de aanpak van klimaatadaptatie en de uitvoering van maatregelen zoals afgesproken in het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Het Rijk heeft de intentie om vanaf 2021 € 150-250 miljoen in te zetten voor een tijdelijke impulsregeling. Voorwaarde is dat de opgaven landelijk in beeld zijn gebracht. De decentrale overheden zullen dan gezamenlijk ook circa € 300 miljoen beschikbaar vanuit het Rijk, plus een even groot bedrag vanuit de decentrale overheden.  

Het Rijk werkt daarom aan een wijziging van de Waterwet. Deze wijziging maakt het mogelijk om uit het Deltafonds ook bijdragen te kunnen verstrekken aan decentrale overheden voor het nemen van maatregelen tegen wateroverlast. In de komende periode wordt uitgewerkt voor welke maatregelen en voorzieningen en onder welke voorwaarden decentrale overheden in aanmerking komen voor een financiële bijdrage. Naar verwachting treden de wetswijziging en de tijdelijke impulsregeling op 1 januari 2021 in werking.

Meekoppelkansen benutten

Steeds vaker wordt nagedacht over het slim meekoppelen van klimaatadaptatiemaatregelen met andere opgaven in de fysieke leefomgeving. Zeker in stedelijk gebied biedt dit meekoppelen allerlei kansen: de uitvoering van maatregelen kan versnellen, er is minder vaak overlast voor inwoners en bedrijven en er zijn financiële voordelen.

De ambitie ‘meekoppelen’ maakt een logisch onderdeel uit van de andere ambities van het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Meekoppelen is een van de onderwerpen tijdens de risicodialoog, waar niet alleen wordt gesproken over ruimtelijke adaptatie, maar ook over de samenhang met andere maatschappelijke opgaven op straat-, wijk- en gebiedsniveau. Er zijn meerdere goede voorbeelden, zoals het Impactproject Klimaatstraat Nieuwdorp, in de Zeeuwse gemeente Borsele. De Prinses Margrietstraat en de Hertenweg moeten de eerste klimaatstraten in Zeeland worden, met uitsluitend energieneutrale huizen en een inrichting die zowel hoosbuien als extreme droogte aankan. Inwoners, gemeente en andere betrokkenen bedenken samen wat mogelijk is.

In Wolvega (Friesland) is een nieuwe waterberging aangelegd, met ruimte voor natuur en recreatie. Dit project is tot stand gekomen door samenwerking tussen de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, de gemeente Weststellingwerf en It Fryske Gea. Het proces heeft twaalf jaar geduurd; de waterberging is in 2017 in gebruik genomen. De waterafvoer in Wolvega is sindsdien flink verbeterd. De aanleg van de waterberging was minder duur dan het aanleggen van een grotere rioleringsbuis. Bovendien zuivert de bergingsvijver het regenwater en ontstond een mooi natuurgebied, met veel ruimte voor recreatie. In overleg met de bewoners van een woon-zorginstelling is een breed pad aangelegd voor rolstoelgebruikers.

Mogelijke aanpassingen deltabeslissing

In 2017 is de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie geëvalueerd. De conclusie was dat het nodig was om ruimtelijke adaptatie te versnellen en te intensiveren. Op basis daarvan is het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie opgesteld, met de zeven ambities waaraan momenteel wordt gewerkt.

In het verlengde van de lopende herijking van de deltabeslissing wordt onderzocht welke tussendoelen voor de periode 2020-2050 kunnen gelden. Ook wordt verkend of de termen klimaatbestendig en waterrobuust concreter in te vullen zijn, om te kunnen beoordelen of de doelstelling voor een klimaatbestendige waterrobuuste inrichting in 2050 wordt gehaald. Klimaatadaptatie moet ‘het nieuwe normaal’ worden bij ontwikkelingen in het ruimtelijk domein, zodat Nederland in 2050 zo goed mogelijk klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht en bij (her)ontwikkelingen geen extra risico op schade en slachtoffers ontstaat voor zover dat redelijkerwijs haalbaar is. Bij de herijking wordt ook gekeken naar de relatie tussen klimaatadaptatie en andere opgaven, zoals de energietransitie, de transitie naar kringlooplandbouw, biodiversiteitsherstel, cultureel erfgoed en de bouwopgave. In de herijking wordt een verbreding overwogen van de Nationale aanpak Vitaal en Kwetsbaar: van alleen overstroming naar alle klimaatdreigingen, dus ook wateroverlast, hitte en droogte. Want de vitaal en kwetsbare functies kunnen ook uitvallen en grote schade ondervinden van deze extreme weersomstandigheden.