Ruimtelijke adaptatie

Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dat levert risico’s op voor onze economie, gezondheid en veiligheid. Het is van groot belang dat Nederland zich aanpast aan deze veranderingen. Als we niets doen, kan de schade in onze steden oplopen tot zo’n € 70 miljard in de periode tot 2050. Ook in het landelijk gebied kan aanzienlijke schade optreden. Stortbuien en langdurige neerslag veroorzaken ook daar wateroverlast. Op andere momenten ontstaat juist droogteschade. Hitte veroorzaakt uitzettingsproblemen bij spoorwegen, bruggen en andere infrastructuur. Ook raakt hitte de gezondheid van kwetsbare mensen, zoals ouderen en jonge kinderen.

Door de klimaatverandering is een omslag in het denken nodig: klimaatbestendig en waterrobuust inrichten moet een vanzelfsprekend onderdeel van ruimtelijke (her)ontwikkelingen worden.

Nederland leeft al eeuwen met water. We nemen maatregelen om problemen te voorkomen.
Problemen door overstromingen, door wateroverlast… maar ook door droogte en hitte.

Er wordt steeds meer gebouwd in ons land en het klimaat verandert sneller dan voorspeld.
Daarom moeten we nu doorpakken, om onnodige schade in de toekomst te voorkomen.
 
Om de extremen van het weer in de 21e eeuw op te kunnen vangen, moeten we meten hoe het gaat, weten wat er op ons afkomt en alert en nuchter handelen.
 
Van dijkwerker tot stedenbouwer,
van boer tot netbeheerder,
van bewoner tot burgemeester.
Iedereen moet de handen uit de mouwen steken…
 
Hoe? Dat staat in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie.
Een nieuw onderdeel van ons Nationale Deltaprogramma.
 
Per gemeente gaan we de kwetsbaarheden in beeld brengen.
Het rijk, provincies, waterschappen en gemeenten spreken af wie, wat moet doen en wanneer.
Bij alle ruimtelijke investeringen denken we óók aan het klimaat van morgen.
We houden elkaar scherp en we zijn realistisch…
Als het tóch misgaat… weten we wat we moeten doen.

Met het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie nemen we maatregelen om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten.
 

Deltaplan Ruimtelijke adaptatie

Het Deltaprogramma 2018 bevat voor het eerst een Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Daarin staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk het proces van ruimtelijke adaptatie willen versnellen en intensiveren. Daarvoor zijn 7 ambities  in dit deltaplan opgenomen. Het deltaplan geeft aan welke doelen de partijen nastreven, hoe ze daaraan gaan werken en hoe ze de resultaten in beeld brengen. Bij het Deltaplan hoort een actieplan met concrete acties en maatregelen. Het deltaplan Ruimtelijke adaptatie wordt net als de andere deltaplannen vast onderdeel van het Deltaprogramma dat de deltacommissaris jaarlijks uitbrengt.

Lees over de voortgang van het thema Ruimtelijke adaptatie in Deltaprogramma 2018. De afspraken over de manier van werken en het actieplan zijn te vinden in Deel III, Deltaplan Ruimtelijke adaptatie – Maatregelen om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten.

Klimaatbestendig en waterrobuust

De kern van de deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie is dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Overheden gaan ervoor zorgen dat schade door hittestress, wateroverlast, droogte en overstromingen zo min mogelijk toeneemt en letten daarop bij de aanleg van nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen, het opknappen van bestaande bebouwing, vervanging van rioleringen en wegonderhoud. Daarbij maken we gebruik van klimaatscenario’s.

De overheden gaan, in nauwe samenwerking met bedrijven en maatschappelijke organisaties, in drie stappen te werk:

  • ‘weten’: analyseren wat de gevolgen van klimaatverandering voor de diverse functies in een gebied in de periode tot 2050 (met een doorkijk naar 2100) zijn;
  • ‘willen’: concrete doelen stellen voor het verbeteren van de waterrobuustheid en klimaatbestendigheid in de periode tot 2050 en een daarbij passende strategie formuleren;
  • ‘werken’: de doelen en de strategie vastleggen in bijvoorbeeld beleidsplannen, wetten en regels en programma's voor uitvoering, beheer en ‘groot’ onderhoud.

Met een jaarlijkse enquête meten Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen de voortgang. De enquêtes van 2015 (nulmeting), 2016 en 2017 laten zien dat alle overheden met de thema's aan de slag zijn, waarbij de waterschappen het verst gevorderd lijken. Alle partijen zijn bekend met de gevolgen van klimaatverandering voor wateroverlast, waterveiligheid en droogte. Hittestress heeft minder aandacht. De tussentijdse evaluatie van 2017 laat zien dat versnelling en intensivering van de aanpak noodzakelijk is. De partijen hebben daarom het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie opgesteld.

Voor een goede ruimtelijke adaptatie is de inzet van alle partijen nodig, publiek en privaat. Het programma Ruimtelijke adaptatie stimuleert dit met (financiële) ondersteuning van onder andere  living labs, een city deal. Dit stimuleringsprogramma wordt nog vijf jaar voortgezet. Ook het kennisportaal www.ruimtelijkeadaptatie.nl met informatie en tools is een belangrijk stimuleringstool. Centraal daarbij staat de Handreiking ruimtelijke adaptatie.

In 2017 wordt een gestandaardiseerde stresstest opgesteld als hulpmiddel voor gemeenten, waterschappen provincies en het Rijk om de kwetsbaarheden in hun gebied in kaart te brengen.

Klimaateffectatlas

Op het kennisportaal staat ook de vernieuwde klimaateffectatlas. Hiermee kunnen de verschillende klimaateffecten (hitte, wateroverlast, droogte) snel in beeld worden gebracht. Ook kunnen effecten gecombineerd worden met informatie over bijvoorbeeld kwetsbare groepen, zwemwater, dieptes. De klimaateffectatlas is een goed startpunt voor een stresstest.

(Een animatie.)

VOICE-OVER: Het klimaat verandert.
We hebben steeds vaker te maken met de gevolgen van extreem weer.
Deze krantenkoppen zijn ons bekend.
Om in de toekomst erger te voorkomen is het belangrijk dat er maatregelen genomen worden.
Maar hoe weten we wat ons te wachten staat?
Hiervoor is de landelijke Klimaateffectatlas ontwikkeld.

(Een website.)

De Klimaateffectatlas is een startpunt om inzicht te krijgen in de effecten van klimaatverandering in 2050 gebaseerd op wetenschappelijke kennis.
De Klimaateffectatlas bevat informatie over de thema's overstroming, wateroverlast, droogte en hitte.
U kunt inzicht krijgen in de mogelijke effecten van klimaatverandering voor uw gebied en de informatie bekijken voor het jaar 2050.
Als voorbeeld bekijken we binnen het thema hitte het klimaateffect 'hittestress door warme nachten' in combinatie met de gevoelige functie 'percentage ouderen'.
We zien een toename in het aantal warme nachten wat in bepaalde gebieden tot hittestress kan leiden, maar met name ouderen.
De kaartverhalen vertellen wat u ziet op de kaart en hoe u de informatie kunt gebruiken.
De verzamelde gegevens kunt u downloaden of opvragen via de helpdesk.

(Vellen papier.)

De Klimaateffectatlas werkt als wake-upcall dient als startpunt voor verder overleg en voor het opstellen van beleid- en actieplannen om uw gebied klimaatbestendig te maken.
Benieuwd naar de klimaateffecten in uw gebied?
Ga naar klimaateffectatlas.nl.

(Het beeld wordt wit. Het logo van de Klimaateffectatlas. Beeldtekst: www.klimaateffectatlas.nl.)

(De logo's van Climate Adaptation Services, Wageningen University & Research. Het Nederlandse wapenschild met daarnaast Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut, Ministerie van Infrastructuur en Milieu. De logo's van Deltares, KWR, TAUW, Hogeschool van Amsterdam, HKV, TNO. En het Nederlandse wapenschild met daarnaast Deltaprogramma, Ruimtelijke Adaptatie.)

Verder wordt een netwerk voor kennisdeling opgezet (Platform Samen Klimaatbestendig) met als doel het delen van praktijkkennis tussen decentrale overheden en private professionals die lokaal en regionaal werken aan ruimtelijke adaptatie.

Een van de impactprojecten dat de afgelopen periode is uitgevoerd is Land van Cuijck. Lokale overheden hebben een intentieovereenkomst gesloten om onder andere wateroverlast en hittestress te verminderen. Ook in andere regio's wordt al samengewerkt op het gebied van klimaatbestendigheid.

Vitale en kwetsbare functies

Het Rijk zorgt ervoor dat nationale vitale en kwetsbare functies uiterlijk in 2050 beter bestand zijn tegen overstromingen. Vitale en kwetsbare functies zijn bijvoorbeeld: energievoorziening (elektriciteit, gas, olie), telecom en ICT (openbaar net en noodcommunicatie), afvalwaterketen, drinkwatervoorziening, gezondheidszorg (zoals ziekenhuizen), gemalen en spuimiddelen, wegtransport, chemische bedrijven en laboratoria die ziekteverwekkende stoffen gebruiken.

In het Deltaprogramma is extra aandacht voor deze functies, omdat bij een overstroming essentiële voorzieningen kunnen uitvallen en gevaarlijke stoffen vrij kunnen komen. Naast het risico op slachtoffers kan er ook grote economische schade ontstaan als gebieden tijdelijk onbewoonbaar zijn of als belangrijke bedrijven lange tijd stil komen te liggen.

Ook hier worden de stappen ‘weten, willen en werken’ doorlopen.

  • ‘weten’: in 2015 hebben de ministeries samen met de bedrijven nauwkeurig in beeld gebracht hoe kwetsbaar de functies zijn. Vervolgens stellen ze per sector vast hoe zij de kwetsbaarheid gaan verminderen, met concrete stappen en een planning;
  • ‘willen’: voor 2020 hebben de ministeries de afspraken vastgelegd in beleid en hebben zij geregeld hoe ze erop toezien dat de sectoren daaraan werken;
  • ‘werken’: voor 2050 en zoveel eerder als mogelijk treffen de sectoren de benodigde maatregelen. De Tweede Kamer krijgt ieder jaar een overzicht van de vorderingen, als onderdeel van het jaarlijkse Deltaprogramma.

Voor alle nationale vitale en kwetsbare functies is de stap ‘weten’ doorlopen en een start gemaakt met de stap ‘willen’. Ervaringen uit de gebieden, zoals in Botlek en Westpoort Amsterdam, worden daarbij benut. In Westpoort werken de gemeente Amsterdam en Waternet aan een adaptatiestrategie voor vitale en kwetsbare infrastructuur.

De derde voortgangsrapportage Aanpak nationale Vitale en Kwetsbare functies bevat een uitgebreide beschrijving van de voortgang van afspraken over vitale en kwetsbare functies.