Zoetwater

Voldoende zoetwater is cruciaal voor de stabiliteit van dijken en stedelijke bebouwing en de drinkwater- en elektriciteitsvoorziening. Waterafhankelijke sectoren, zoals landbouw, scheepvaart en veel industrieën, zijn voor hun productie afhankelijk van zoetwater. Deze sectoren hebben een aanzienlijk aandeel in onze nationale economie. Ook waterrijke natuur, het leefmilieu in de stad en de volksgezondheid zijn afhankelijk van voldoende zoetwater. De warme en extreem droge periode in 2018 laat zien dat we ons goed moeten voorbereiden op drogere omstandigheden. We zullen dus blijven investeren om Nederland voor te bereiden op droogte.

Het aanbod van zoetwater is niet altijd toereikend voor de vraag. De deltascenario’s laten zien dat in de toekomst vaker watertekorten kunnen optreden door klimaatverandering, verzilting en sociaaleconomische ontwikkelingen. Met de deltabeslissing Zoetwater is de basis gelegd om de zoetwateropgave gezamenlijk op te pakken. Kern daarvan is inzicht geven in de waterbeschikbaarheid. Dit maakt de risico’s op zoetwatertekorten transparant. Ook vinden stapsgewijze investeringen plaats om de aanvoer van zoetwater robuuster te maken en het gebruik zuiniger. De maatregelen staan in het Deltaplan Zoetwater.

Het aanbod van zoetwater is niet altijd toereikend voor de vraag. Dat bleek in 2018. Het voorjaar, de zomer én het najaar van 2018 waren uitzonderlijk droog. Deze lange droge periode heeft de urgentie van het Deltaplan Zoetwater nog eens onderstreept. De droogte heeft op verschillende plaatsen tot problemen geleid. In landbouw- en natuurgebieden ontstond schade door verzilting en gebrek aan zoetwater. In stedelijk en landelijk gebied was sprake van waterkwaliteitsproblemen en door lage grondwaterstanden trad extra bodemdaling en funderingsschade op. Bij het Noord-Hollandse Andijk dreigde het stilleggen van de inname van IJsselmeerwater voor drinkwaterdoeleinden, omdat de kwaliteit van het oppervlaktewater niet voldeed. Ook de scheepvaart ondervond problemen, door de geringe vaardiepten en beperkingen bij sluizen. Dat leidde tot knelpunten in de grondstoffenvoorziening.

Ook in 2019 is er sprake van regionale droogte. Het gaat hierbij met name om de hoge zandgronden in het oosten en zuiden van het land en in delen van Zeeland. Doel van het Deltaprogramma is het voorkomen van rampen en watertekort. Hiertoe worden in het kader van het Deltaplan Zoetwater maatregelen uitgevoerd en wordt naar de lange termijn ontwikkelingen gekeken. De deltascenario’s en geactualiseerde knelpuntenanalyse  laten zien dat in de toekomst vaker watertekorten kunnen optreden door klimaatverandering, verzilting en sociaaleconomische ontwikkelingen. Met de deltabeslissing Zoetwater is de basis gelegd om de zoetwateropgave gezamenlijk op te pakken. Kern daarvan is inzicht geven in de waterbeschikbaarheid (zie onder). Dit maakt de risico’s op zoetwatertekorten transparant. Ook vinden stapsgewijze investeringen plaats om de aanvoer van zoetwater robuuster te maken en het gebruik zuiniger. De maatregelen staan in het Deltaplan Zoetwater.

Samen verantwoordelijk

Watertekorten voorkomen lukt alleen als alle overheden en gebruikers van zoetwater zich samen inspannen. Rijkswaterstaat en de waterschappen kunnen de aanvoerroutes van zoetwater verbeteren en voorraden opbouwen. Grote watergebruikers, zoals bedrijven die veel water gebruiken, land- en tuinbouwers en natuurbeheerders, kunnen zich richten op waterbesparing. Alleen als al deze partijen zich inspannen, blijft Nederland ook op lange termijn op een betaalbare manier over genoeg zoetwater beschikken.

Deltabeslissing zoetwater - nieuw beleid, gezamenlijke aanpak

(Een man baant zich een weg door een veld met hoge maisplanten. Hij kijkt ergens aandachtig naar. Rik Lagendijk:)

RUSTIGE MUZIEK

RIK LAGENDIJK: Hier in Diessen hebben we om het jaar te maken met ernstige droogte.
Daar lijden onze teelten onder.
En als we nu niet ingrijpen, dan wordt het alleen maar erger.
Dat zou jammer zijn voor de bedrijven hier in de omgeving maar ook voor het landschap.

(Lagendijk bekijkt stukken mais terwijl hij in het veld vol met hoge planten staat. Een container aan een kraan schuift naar een binnenvaartschip. Laurens Minderhoed:)

DE RUSTIGE MUZIEK SPEELT VERDER

LAURENS MINDERHOED: Het belangrijkste van de binnenvaart is dat de goederen op tijd zijn.
Dat is de kracht van de binnenvaart, het op tijd leveren van de goederen.
Dertig procent van al het vervoer gaat over het water.
En het is heel belangrijk dat wij gewoon zo veel mogelijk kunnen varen.

(Een schip vol containers.)

Vanwege de lage waterstanden is het vaak dat wij de goederen niet op tijd kunnen leveren terwijl dat de kracht van de binnenvaart is.

(Beeldtitel: Deltabeslissing Zoetwater. Nieuw beleid, gezamenlijke aanpak. Voice-over:)

LEVENDIGE MUZIEK

VOICE-OVER: We hebben in Nederland niet altijd genoeg water van de juiste kwaliteit, op het juiste moment, op de juiste plaats.
En in de toekomst worden de tekorten erger. We vragen namelijk steeds meer water.

(In een haven vaart onder andere een zeilschip.)

DE LEVENDIGE MUZIEK SPEELT VERDER

De vraag van landbouw, natuur, drinkwater en industrie verandert en neemt toe.
Bovendien verandert het klimaat. Er komt meer droogte.
We moeten dus nu iets doen als we ook straks genoeg zoetwater willen hebben.
KOEN ZUURBIER: Hier in Zeeland hebben we met succes een proef gedaan, de Freshmaker.
Hierbij slaan we in natte perioden zoetwater op onder de grond en in droge perioden kunnen tuinders dat gebruiken voor de bevloeiing.
En dat is eigenlijk een mooi voorbeeld van een oplossing die gestimuleerd is door de overheid.

(Aldus Koen Zuurbier. Een tractor rijdt langs een kudde koeien.)

VREDIGE MUZIEK

VOICE-OVER: Zoetwater is belangrijk voor de natuur, de economie en de leefbaarheid in de stad.
Daarom moeten de gebruikers van het water en overheden goede afspraken maken met elkaar.

(Een binnenvaartschip vaart door een sluis.)

Het zoetwaterbeleid is zo belangrijk dat het onderdeel is van het nationale Deltaprogramma onder regie van de Deltacommissaris.

(Bij een rivier staat een man met een gele helm. Theo van de Gazelle:)

DE LEVENDIGE MUZIEK SPEELT VERDER

THEO VAN DE GAZELLE: In de deltabeslissing is een voorkeurstrategie opgenomen om ons zoetwatersysteem meer flexibel en meer robuust te maken.
En Rijk, regio en de gebruikers zijn samen verantwoordelijk voor voldoende water in ons land.
En daarom gaan we afspraken maken over het voorzieningenniveau en vervolgens maatregelen treffen aan onze watersystemen.
Bijvoorbeeld een meer flexibel peil in het IJsselmeer en meer wateraanvoer uit de Roode Vaart.

(Beeldtekst: 5 doelen zoetwaterbeleid. -Gezond en evenwichtig watersysteem. -Bescherming van cruciale functies. -Effectief en zuinig gebruik. -Bevorderen concurrentiepositie Nederland. -Ontwikkeling van kennis en innovatie.)

DE LEVENDIGE MUZIEK SPEELT VERDER

VOICE-OVER: Het bestaande hoofdwatersysteem houden we als buffer en aanvoerroute voor zoetwater.
We benutten de bufferfunctie van het IJsselmeer beter.
En we laten West-Nederland en het land in de Zuidwestelijke Delta niet verzilten.

(Een man loopt door een veld met gewassen.)

De keuzes in het regionale systeem variëren per regio.
Op de hoge zandgronden en de Zuidwestelijke Delta investeren we in zelfvoorziening en innovatie.
De focus ligt op het vergroten en beter benutten van de grondwatervoorraad.
In laag Nederland blijven we investeren in wateraanvoer, ook in droge tijden.
Voor de lange termijn onderzoeken we de mogelijkheden om meer water aan te voeren via de IJssel.
VAN DE GAZELLE: Als de klimaatontwikkeling daarom vraagt gaan we ervoor zorgen dat voor de periode na 2050 extra maatregelen genomen kunnen worden.
En daarmee handelen we als adaptieve waterbeheerders.
AAD STRAATHOF: Er is een mooi samenspel tussen de mensen in de regio waar we hier zijn tussen de waterbeheerder en tussen het Rijk.
De waterbeheerder werkt eraan om het water zo lang mogelijk op de juiste plek te krijgen en het Rijk, dat het feitelijke water aan kan bieden is bereid om slimme installaties te bouwen op plekken zodat het in een tekorttijd naar ons toe kan komen.
ENGELBERT KNIBBE: Als gebruiker denk ik dat het heel goed is om goede en duidelijke afspraken te maken over de risico's die er zijn met betrekking tot een tekort aan zoetwater.

(Boven een stuw schijnt de zon.)

VOICE-OVER: Per regio inventariseren we met alle betrokkenen hoeveel water er is van welke kwaliteit en welk risico er is op een tekort aan water.
Dan maken we afspraken voor een doelmatig en duurzaam gebruik van zoetwater in de toekomst.
Regelmatig evalueren we en bekijken we of er een aanpassing van de maatregelen nodig is op basis van klimaatverandering en veranderingen in het gebruik.
En natuurlijk houden we alle betrokkenen steeds op de hoogte.
Dus u hoort nog van ons.

(Op een witte achtergrond verschijnt een gloeilamp, waarvan de onderste helft blauw gekleurd is, met daaronder de tekst: Deltaprogramma Zoetwater. Het geheel maakt plaats voor het logo van Misteli Communicatie.)

DE LEVENDIGE MUZIEK EBT WEG

Deltaplan Zoetwater

In het Deltaplan Zoetwater staan alle maatregelen en onderzoeken voor de beschikbaarheid van Zoetwater in Nederland  (tabel 12, programmering maatregelen Deltaplan Zoetwater), die onderdeel zijn van het Deltaprogramma. Hierin staan ook afspraken over de financiële bijdragen van Rijk en regio. De maatregelen worden helemaal of gedeeltelijk betaald uit het Deltafonds. De regionale partijen dragen ook bij aan de maatregelen.

De uitvoering ligt voor een groot deel op schema. Een mijlpaal in 2018 was de vaststelling van het nieuwe Peilbesluit IJsselmeergebied. Daarmee kunnen Rijkswaterstaat en waterschappen in het gebied rond het IJsselmeer beter inspelen op extreem droge perioden en de behoefte aan zoetwater. Ook verschillende andere maatregelen zijn in 2018 afgerond. Voorbeelden zijn de aanpassing van de waterinlaat in de Prinses Irenesluizen, klimaatpilots zoals Spaarwater 2 om water vast te houden en meerdere beekherstelprojecten.

Afspraken over verantwoordelijkheden, kostenverdeling, financieel arrangementen en de planning van alle maatregelen zijn in bestuursovereenkomsten per regio vastgelegd. Iedere zoetwaterregio volgt zijn eigen adaptatiepad, oftewel: doet stapsgewijs wat nodig is. De zoetwaterregio’s zijn IJsselmeergebied, Noord-Nederland, Hoge Zandgronden Oost, Hoge Zandgronden Zuid, Rivierengebied, West-Nederland en de Zuidwestelijke Delta. Ook in het hoofdwatersysteem worden maatregelen genomen.

Deltaprogramma 2020

Lees over de voortgang van het thema Zoetwater in Deltaprogramma 2020. Een overzicht van de geprogrammeerde onderzoeken en projecten is te vinden in tabel 12.

Instrument Waterbeschikbaarheid

Waterbeschikbaarheid geeft inzicht in het risico op zoetwatertekorten in een gebied, zowel in normale als in droge situaties. De regionale afspraken maken duidelijk wat de verantwoordelijkheden en inspanningen van de overheid zijn, en wat de verantwoordelijkheden en restrisico’s zijn voor de gebruiker. Het gaat hierbij om de hoeveelheid oppervlakte- en grondwater en – indien van toepassing – om de waterkwaliteit. Hiermee krijgen de gebruikers inzicht in de kans op watertekorten. Gebruikers kunnen zich daarop voorbereiden, bijvoorbeeld door innovaties in het bedrijf in te voeren.

Overheden en gebruikers doorlopen samen drie stappen om tot inzicht in de waterbeschikbaarheid te komen:

  1. Inzicht geven in de kans op watertekorten, nu en in de toekomst;
  2. Dialoog tussen overheden en gebruikers over deze informatie en mogelijke verbeteringen;
  3. De inspanningen zo nodig optimaliseren en afspraken vastleggen.

Tussentijdse evaluatie

De tussentijdse evaluatie van het proces van Waterbeschikbaarheid in 2018 heeft vier aandachtspunten opgeleverd: de doorwerking van Waterbeschikbaarheid in het omgevingsbeleid, de aansluiting bij het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie, de planning van acties voor urgente gebieden en de wijze waarop optimalisaties in het waterbeheer worden besproken en vastgelegd. Aan al deze aandachtspunten is gewerkt.

Zo is in het voorjaar van 2018 in het Bestuurlijk Platform Zoetwater afgesproken prioriteit te geven aan de uitwerking van Waterbeschikbaarheid in urgente gebieden en waar mogelijk de aansluiting te zoeken bij de stresstesten in het kader van het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Het Bestuurlijk Platform Zoetwater heeft inmiddels de kaart met urgente gebieden vastgesteld die de zoetwaterregio’s hebben aangewezen. De uitwerking van Waterbeschikbaarheid moet hier uiterlijk in 2021 gereed zijn. Op de Hoge Zandgronden is Waterbeschikbaarheid veelal onderdeel van integrale gebiedsprocessen en zijn ook andere opgaven van invloed op de planning, waardoor 2021 niet overal haalbaar is.

Beleidstafel droogte

Eind 2018 heeft de minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) de tijdelijke Beleidstafel Droogte ingesteld. Het doel is de lessen van de droogte van de zomer 2018 te vertalen in beleidsvoorstellen, om beter voorbereid te zijn op het droogteseizoen van 2019 en daarna. De deelnemers van de Beleidstafel Droogte zijn vertegenwoordigers van de overheden (Rijk, Interprovinciaal Overleg, Unie van Waterschappen, Vereniging Nederlandse Gemeenten) en drinkwaterbedrijven (Vewin). Ook het Bestuurlijk Platform Zoetwater (BPZ) en Staf deltacommissaris zijn vertegenwoordigd, om een goede verbinding met het Deltaprogramma Zoetwater te waarborgen. De watergebruikers worden erbij betrokken via het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving.

Waterbeschikbaarheid

(Een animatie. De omtrek van een druppel wordt gevuld met water. Voice-over:)

VREDIGE MUZIEK

VOICE-OVER: Nederland is een echt waterland.
Met een uitgebreid hoofdwatersysteem, een uitgekiend regionaal watersysteem en een waar mogelijk gecontroleerd grondwatersysteem.
Zoetwater is belangrijk voor onze leefbaarheid en economie.
Toch is het niet vanzelfsprekend dat er overal altijd voldoende zoetwater van de juiste kwaliteit is.

(Een druppel met een vraagteken erin.)

Door sociaal-economische factoren en klimaatverandering kunnen vraag en aanbod uit balans raken.
We kunnen een waterdruppel namelijk maar één keer verdelen onder de watervragers.
Waterbeheer.
Industrie.
Landbouw.
Drinkwater.
Energie.
Scheepvaart.
Natuur.
En recreatie.
Met een juist beeld van de beschikbaarheid van zoetwater kunnen we een goede verdeling realiseren.
De waterbeschikbaarheid geeft inzicht in de kwantiteit en kwaliteit van zoetwater. Nu en in de toekomst.
Gebruikers en overheden kunnen daarmee tijdig inspelen op veranderingen en de juiste beslissingen nemen.
Zo voorkomen we dat er een tekort ontstaat en zorgen we samen dat er voldoende water beschikbaar is.
Helder.
Maar hoe is dit te realiseren?
We starten de dialoog op met alle partijen.
Door informatie te verzamelen en te delen ontstaan nieuwe inzichten, vergroot het zoetwaterbewustzijn en kunnen we onderbouwde afspraken maken over maatregelen en slim watergebruik.
Zo verbetert de duurzaamheid en doelmatigheid.

(Beeldtekst: Waterbeschikbaarheid. Altijd op peil.)

Kennis en strategie

In 2021 is een gefundeerd besluit nodig over de tweede fase het Deltaplan Zoetwater in de volgende fase. Dat vraagt gedegen kennis en een gedegen proces. Voor verdere kennisontwikkeling is een gezamenlijke kennisagenda Zoetwater opgesteld om maatregelen te onderzoeken en methodische vraagstukken uit te werken. De resultaten van onderzoeken, de update van klimaatscenario’s én inzichten in de uitvoering van maatregelen krijgen een vertaling in de zoetwaterstrategie en de adaptatiepaden. Voor het proces om te komen tot de tweede fase van het Deltaplan Zoetwater is een routekaart in het Bestuurlijk Platform Zoetwater vastgesteld.

Stap voor stap verbeteren

Nederland heeft in de afgelopen eeuwen een stevig fundament voor de zoetwatervoorziening opgebouwd. Ons land heeft grote zoetwatervoorraden in Haringvliet/Hollandsch Diep/Biesbosch en in het IJsselmeergebied. Met stuwen in de Neder-Rijn kunnen we sturen hoe het Rijnwater zich verdeelt over Waal, Neder-Rijn en Lek en IJssel, terwijl de stuwen in de Maas ervoor zorgen dat er voldoende water in de rivier staat. Dit fundament blijft de basis van onze zoetwatervoorziening. Op korte termijn blijft de waterbeschikbaarheid op orde met beperkte investeringen in de watersystemen en bij de watergebruikers. De overheden werken hiervoor onder andere aan de volgende maatregelen:

  • Uitbreiding van de bestaande noodvoorzieningen voor zoetwateraanvoer naar West-Nederland, de Klimaatbestendige Zoetwater Aanvoer (realisatie uiterlijk in 2021);
  • De voorraad in het Brielse Meer stap voor stap robuuster maken voor Rijnmond-Drechtsteden en de Zuidwestelijke Delta;
  • Zorgen dat er meer zoetwater via de Noordervaart naar de Hoge Zandgronden kan stromen.

Hoeveel investeringen op langere termijn nodig zijn voor de zoetwatervoorziening, hangt ervan af hoe sterk en hoe snel het klimaat verandert. Daarom kiezen we voor een stapsgewijze aanpak. De maatregelen die nu in uitvoering gaan, maken het systeem robuuster.

Internationale samenwerking

De agendering en uitwerking van de internationale aanpak van de zoetwaterproblematiek komt vooral tot stand in de internationale riviercommissies voor Rijn, Maas en Schelde.

Mogelijke aanpassing deltabeslissing

Het Bestuurlijk Platform Zoetwater (BPZ) heeft in 2018 besloten dat de uitwerking van Waterbeschikbaarheid in urgente gebieden uiterlijk in 2021 gereed moet zijn. De implementatie van de deltabeslissing Zoetwater ligt verder op koers. In mei 2019 is het BPZ overeengekomen dat - net als voor waterveiligheid en ruimtelijke adaptatie - ook voor zoetwater doelen voor 2050 worden geformuleerd, zoveel mogelijk gebruikmakend van de nationale doelen zoals verwoord in DP2015. De doelen voor 2050 worden bij de eerste zesjaarlijkse herijking in DP2021 toegevoegd aan de deltabeslissing Zoetwater.

Zoetwater, levensader voor de ontwikkeling van Nederland

Bekijk de video 'Zoetwater, levensader voor de ontwikkeling van Nederland' op YouTube.