Zuidwestelijke Delta

De Zuidwestelijke Delta omvat Zeeland, de Zuid-Hollandse eilanden en het westelijk deel van Noord-Brabant. Na de watersnoodramp van 1953 hebben de Deltawerken gezorgd voor veiligheid, goede infrastructurele verbindingen en de beschikbaarheid van zoet water. Maar ze brengen nu en in de toekomst ook een aantal uitdagingen met zich mee: voor de natuur, de waterkwaliteit én de economie. Daarnaast staat het gebied onder druk door de stijgende zeespiegel en hogere rivierafvoeren in de toekomst. Ook is voldoende zoet water op termijn niet vanzelfsprekend.

De bestuurders in de Zuidwestelijke Delta erkennen dit en stellen de samenhang in veiligheid, economie en ecologie centraal, vooral bij toekomstige oplossingen voor waterveiligheid en de beschikbaarheid van zoet water. Zorgen voor een klimaatbestendig veilige, ecologisch veerkrachtige en economisch vitale Zuidwestelijke Delta: dat is de ambitie. De komende jaren ligt het accent op de uitwerking van de gezamenlijke voorkeursstrategie voor de Zuidwestelijke Delta en verbindt de regio kansen voor een integrale aanpak van maatregelen. De deltabeslissingen vormen daarbij het kader. Meer weten over de uitdagingen in de Zuidwestelijke Delta? Bekijk dan de film.

Mosselhoek Prinsesseplaat luchtfoto

Integrale ambities realiseren

Klimaatverandering en sociaaleconomische ontwikkelingen stellen het gebied voor opgaven voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening. Ook op andere gebieden is de Zuidwestelijke Delta verre van ‘af’: de meeste deltawateren zijn ecologisch niet gezond en het economisch gebruik van de wateren staat onder druk. Voor Grevelingen en Volkerak-Zoommeer is een ontwerp-Rijksstructuurvisie vastgesteld, met als ontwikkelperspectief het terugbrengen van gedempt getij op de Grevelingen en het Volkerak-Zoommeer. Het Volkerak-Zoommeer kan weer zout worden, als eerst de alternatieve zoetwatervoorziening is gerealiseerd. De definitieve vaststelling van de Rijksstructuurvisie hangt af van voldoende financieringsmogelijkheden.

Voor het terugbrengen van getij op de Grevelingen is de financiering inmiddels geregeld door een extra bijdrage uit de Enveloppe Natuur en Waterkwaliteit van het kabinet Rutte-III, naast de al afgesproken bijdragen van het ministerie van IenW, de provincies Zuid-Holland en Zeeland en de gemeenten Goeree-Overflakkee en Schouwen-Duiveland. In 2018 staat het afsluiten van de verkenningenfase en de voorbereiding van de planuitwerking centraal. Onderdeel daarvan is dat samen met de regionale partijen bekeken wordt of het doorlaatmiddel in de Brouwersdam dat nodig is voor het terugbrengen van getij gecombineerd kan worden met een getijdencentrale.

Over de financiering van het terugbrengen van een kleine getijslag en zout op het Volkerak-Zoommeer en de bijbehorende alternatieve zoetwatervoorziening blijven Rijk en regio in gesprek. Dit is conform de afspraken uit de Bestuursovereenkomst Ontwikkeling Grevelingen en Volkerak-Zoommeer en de Bestuursovereenkomst Zoet Water (2015).

Er zijn goede mogelijkheden om de waterveiligheid en de zoetwatervoorziening in de Zuidwestelijke Delta te garanderen. In de meeste gevallen kan dit zonder grootschalige wijzigingen in de huidige inrichting van het watersysteem. De aanpak in het gebied wordt gekenmerkt door innovatieve, integrale oplossingen. Voorbeelden zijn: alternatieve zoetwateraanvoer via de Roode Vaart, meer doen met dijken (dijken met meerdere functies) en duurzame energie opwekken. Dit biedt ook grote kansen voor de economie in het gebied, die sterk watergebonden is.

Voorkeursstrategie waterveiligheid

Met de nieuwe normen voor de waterkeringen zijn op verschillende plaatsen in de Zuidwestelijke Delta dijkversterkingen nodig. Bij iedere dijkversterking wordt onderzocht of innovatieve dijken mogelijk zijn die ook kansen bieden voor natuur, recreatie en wonen. Voor de Oosterschelde voorziet de voorkeursstrategie in een toekomstbestendige aanpak van waterveiligheid, die ook bijdraagt aan het verminderen van de effecten van de zandhonger. De stormvloedkering verstoort de natuurlijke aanzanding van platen en vooroevers door een gereduceerde getijdestroom, terwijl er door golfslag wel zand wegspoelt.

In de Westerschelde is het storten van baggerspecie te benutten om vooroevers van dijken mee te laten stijgen met de zeespiegel. Dat biedt ook kansen voor natuurherstel. Daarnaast zijn op lange termijn maatregelen nodig om de getijgolf in het waterbekken te temperen. Daar werken Nederland en Vlaanderen samen aan.

De dijkversterkingen uit het Hoogwaterbeschermingsprogramma verlopen volgens planning. De versterkingen op Schouwen-Duiveland zijn afgerond. Het dijkversterkingsproject Hansweert is in voorbereiding.

Zand en zeespiegelstijging

Belangrijk onderdeel van de voorkeursstrategie zoetwater is het maken van afspraken over de waterbeschikbaarheid. Hiervoor vinden gesprekken plaats tussen de overheden en zoetwatergebruikers. Als het klimaat verandert, zijn maatregelen nodig in het hoofdwatersysteem, de regionale watersystemen en bij de zoetwatergebruikers (zoals landbouw, industrie en drinkwatervoorziening) om voldoende leveringszekerheid te behouden.

De Zuid-Hollandse eilanden, West-Brabant, Tholen, Sint Philipsland en de Reigersbergsepolder ontvangen zoet water via de grote zoete wateren, zoals Biesbosch, Hollandsch Diep, Haringvliet en Volkerak-Zoommeer. Voor deze gebieden is het van belang de aanvoer en watervoorraad van Biesbosch, Hollandsch Diep en Haringvliet in stand te houden en verzilting te bestrijden met bijvoorbeeld innovatieve zoet-zoutscheidingen met water- en luchtbellenschermen bij sluizen. In dat kader is een pilot in de jachtensluis van de Krammersluizen uitgevoerd. Op basis hiervan is besloten deze innovatieve zoet-zoutscheiding toe te passen bij de beroepsvaartsluizen. Naast een meer adequate zoutscheiding bij de Krammersluizen zorgt dit voor maatschappelijke baten van enkele miljoenen euro’s per jaar (door kortere passeertijd scheepvaart), lagere onderhoudskosten per jaar en besparingen op de energiekosten door nieuwe systemen. Het groot onderhoud met het toepassen van het nieuwe zoet-zoutscheidingssysteem is in 20255 gereed.

De Roode Vaart combineert een duurzame zoetwatervoorziening met een kwaliteitsimpuls in het centrum van Zevenbergen. Het project is in 2019 klaar. Als besloten wordt het Volkerak-Zoommeer weer met beperkt getij zout te maken, worden eerst in de direct omliggende gebieden aanvullende maatregelen voor de zoetwatervoorziening gerealiseerd. Hiervoor is een alternatieve zoetwatervoorziening ontworpen die tevens klimaatrobuust is. Dit pakket is opgenomen in de Deltabeslissing Zoetwater en de financiering ervan is deels voor het Rijk en deels voor de regio.

Zeeuws-Vlaanderen, Walcheren, Noord- en Zuid-Beveland en Schouwen-Duiveland ontvangen geen zoetwater uit het hoofdwatersysteem. Deze gebieden zijn grotendeels afhankelijk van neerslag. Om zuiniger om te gaan met zoetwater zijn hier innovaties nodig, zoals waterconservering in de bodem, efficiënter gebruik van neerslag en zoetwaterlenzen en hergebruik van zoetwater. In Zeeland loopt de Proeftuin Zoetwater om de zelfvoorzienendheid van gebruikers van zoetwater te vergroten.

Ruimtelijke adaptatie in Zeeland en Zuid-Holland

In Zeeland werken de provincie Zeeland, waterschap Scheldestromen en de gemeenten in een brede coalitie aan het programma Klimaatadaptatie Zeeland.

In september 2017 hebben de bestuurders besloten hoe het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie uitvoering krijgt in Zeeland. In 2018 en 2019 staan drie onderzoeken op de planning:

  • Aanwijzing en normering van regionale waterkeringen;
  • Analyse van de mogelijke gevolgen van een overstroming;
  • Uitvoeren van klimaatstresstesten.

Gezamenlijk is een handleiding voor een klimaatstresstest ontwikkeld, waarmee de effecten van overstromingsrisico, wateroverlast, droogte- en hittestress in beeld kunnen worden gebracht. In de periode 2018-2019 voeren alle Zeeuwse gemeenten een klimaattest uit. Inmiddels hebben de gemeenten Noord-Beveland, Borsele, Reimerswaal en Goes een stresstest uitgevoerd.

Partijen doen gezamenlijk onderzoek naar hittestress. Er is een rekenmodel ontwikkeld waarmee via de hittekaart in de Klimaat Effect Atlas zichtbaar wordt waar hittestress kan ontstaan. Via vijf meetstations in een aantal Zeeuwse steden worden in de periode 2017 t/m 2021 data verzameld en geanalyseerd. Het project Cool Towns van de gemeente Middelburg benut deze data. Dit project ontwikkelt oplossingen om de effecten van hitte tegen te gaan.

De gemeente Borsele is het project Klimaatstraat Nieuwdorp gestart, waarbij de gemeente samen met bewoners en ondernemers onderzoekt hoe ze een straat in Nieuwdorp klimaatneutraal en klimaatadaptief kunnen inrichten. Dit project levert kennis op over de manier om samen met bewoners en ondernemers tot een maatschappelijk gedragen strategie te komen.

De brede en complexe opgave die vanuit ruimtelijke adaptatie op Zeeland afkomt maakt samenwerking noodzakelijk, omdat geen enkele partij over voldoende deskundigheid, middelen, kennis en netwerk beschikt. De Zeeuwse overheden denken na over het versterken van de ambtelijke en bestuurlijke samenwerking en willen daarvoor een governance-structuur ontwikkelen. Een bestuurlijke werkgroep heeft een voorstel ontwikkeld, dat in het najaar van 2018 besproken wordt

Voorjaar 2017 vond op de bestuurlijke tafel Ruimte en Wonen een gesprek plaats tussen provincie Zuid-Holland, de gemeente Goeree-Overflakkee en het waterschap Hollandse Delta over ruimtelijke adaptatie. Dit gesprek krijgt in de tweede helft van 2017 een vervolg als met de aanpak van de afspraken uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie aan de slag wordt gegaan. Verder werken de betrokken partijen in dit gebied samen via een gebiedsprogramma aan verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving, het versterken van recreatie en toerisme, het stimuleren van innovatie in visserij, landbouw, recreatie en zorg, het realiseren van duurzame energie en fungeren als proeftuin voor innovaties en het verbeteren van de bereikbaarheid en verkeersveiligheid.

Voorkeursstrategie zoetwater

Belangrijk onderdeel van de voorkeursstrategie zoetwater is het vaststellen van de waterbeschikbaarheid. Als het klimaat verandert, zijn maatregelen nodig in het hoofdwatersysteem, de regionale watersystemen en bij de zoetwatergebruikers (zoals landbouw, industrie en drinkwatervoorziening) om voldoende leveringszekerheid te behouden.

De Zuid-Hollandse eilanden, West-Brabant, Tholen, Sint Philipsland en de Reigersbergsepolder ontvangen zoetwater via de grote zoete wateren, zoals Biesbosch, Hollandsch Diep, Haringvliet en Volkerak-Zoommeer. Voor deze gebieden is het van belang de aanvoer en watervoorraad in stand te houden en verzilting te bestrijden met bijvoorbeeld innovatieve zoet-zoutscheidingen met water- en luchtbellenschermen bij sluizen. Hiervoor is een pilot in de jachtensluis van de Krammersluizen uitgevoerd. Eind 2017 wordt een besluit genomen over het toepassen van de innovatieve zoet-zoutscheiding bij de beroepsvaartsluizen. Rijkswaterstaat heeft voorkeur hiervoor boven het groot onderhoud aan het huidige zoet-zoutscheidingssysteem. Dit vanwege de maatschappelijke baten van enkele miljoenen euro’s per jaar (door kortere passeertijd scheepvaart), de lagere onderhoudskosten per jaar en de besparingen op de energiekosten door nieuwe systemen. Het groot onderhoud met het toepassen van het nieuwe zoet-zoutscheidingssysteem zou in 2021 dan gereed kunnen zijn.

 Het project Roode Vaart, dat in 2018 klaar is, combineert een duurzame zoetwatervoorziening met een kwaliteitsimpuls in het centrum van Zevenbergen. Als besloten wordt het Volkerak-Zoommeer weer zout met beperkt getij te maken, zijn aanvullende maatregelen voor de zoetwatervoorziening nodig. Zeeuws-Vlaanderen, Walcheren, Noord- en Zuid-Beveland en Schouwen-Duiveland ontvangen geen zoetwater uit het hoofdwatersysteem. Om zuiniger om te gaan met zoetwater zijn hier innovaties nodig, zoals waterconservering in de bodem, efficiënter gebruik van neerslag en zoetwaterlenzen en hergebruik van zoetwater. In Zeeland loopt de Proeftuin Zoetwater om de zelfvoorzienendheid van gebruikers van zoetwater te vergroten.

Ruimtelijke adaptatie in Zeeland en Zuid-Holland

In Zeeland werken de provincie Zeeland, waterschap Scheldestromen en de gemeenten in een brede coalitie aan het programma Klimaatadaptatie Zeeland.

In september 2017 hebben de bestuurders besloten hoe het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie uitvoering krijgt in Zeeland. In 2018 en 2019 staan drie onderzoeken op de planning:

  • Aanwijzing en normering van regionale waterkeringen;
  • Analyse van de mogelijke gevolgen van een overstroming;
  • Uitvoeren van klimaatstresstesten.

Gezamenlijk is een handleiding voor een klimaatstresstest ontwikkeld, waarmee de effecten van overstromingsrisico, wateroverlast, droogte- en hittestress in beeld kunnen worden gebracht. In de periode 2018-2019 voeren alle Zeeuwse gemeenten een klimaattest uit. Inmiddels hebben de gemeenten Noord-Beveland, Borsele, Reimerswaal en Goes een stresstest uitgevoerd.

Partijen doen gezamenlijk onderzoek naar hittestress. Er is een rekenmodel ontwikkeld waarmee via de hittekaart in de Klimaat Effect Atlas zichtbaar wordt waar hittestress kan ontstaan. Via vijf meetstations in een aantal Zeeuwse steden worden in de periode 2017 t/m 2021 data verzameld en geanalyseerd. Het project Cool Towns van de gemeente Middelburg benut deze data. Dit project ontwikkelt oplossingen om de effecten van hitte tegen te gaan.

De gemeente Borsele is het project Klimaatstraat Nieuwdorp gestart, waarbij de gemeente samen met bewoners en ondernemers onderzoekt hoe ze een straat in Nieuwdorp klimaatneutraal en klimaatadaptief kunnen inrichten. Dit project levert kennis op over de manier om samen met bewoners en ondernemers tot een maatschappelijk gedragen strategie te komen.

De brede en complexe opgave die vanuit ruimtelijke adaptatie op Zeeland afkomt maakt samenwerking noodzakelijk, omdat geen enkele partij over voldoende deskundigheid, middelen, kennis en netwerk beschikt. De Zeeuwse overheden denken na over het versterken van de ambtelijke en bestuurlijke samenwerking en willen daarvoor een governance-structuur ontwikkelen. Een bestuurlijke werkgroep heeft een voorstel ontwikkeld, dat in het najaar van 2018 besproken wordt.

Voorjaar 2017 vond op de bestuurlijke tafel Ruimte en Wonen een gesprek plaats tussen provincie Zuid-Holland, de gemeente Goeree-Overflakkee en het waterschap Hollandse Delta over ruimtelijke adaptatie. Dit gesprek krijgt in de tweede helft van 2017 een vervolg als met de aanpak van de afspraken uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie aan de slag wordt gegaan. Verder werken de betrokken partijen in dit gebied samen via een gebiedsprogramma aan verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving, het versterken van recreatie en toerisme, het stimuleren van innovatie in visserij, landbouw, recreatie en zorg, het realiseren van duurzame energie en fungeren als proeftuin voor innovaties en het verbeteren van de bereikbaarheid en verkeersveiligheid.

Vitale en kwetsbare functies in Zeeland

Onderdeel van de Zeeuwse aanpak is het vergroten van het overstromingsbewustzijn bij vitale en kwetsbare functies. Er hebben gesprekken plaatsgevonden met bedrijven met dergelijke functies. Een volgende stap is te bepalen welke ruimtelijke maatregelen de gevolgen van een overstroming kunnen verminderen (laag 2). Het slimmer benutten van binnendijken lijkt daarbij kansrijk. Provincie Zeeland werkt de komende jaren per dijkring aan een optimalisatie van het stelsel van regionale keringen en de bijbehorende normering.

Robuust watersysteem Zeeuws-Vlaanderen

De inzet van dit impactproject is een duurzaam en klimaatbestendig watersysteem dat optimaal dienstbaar is aan de functies in de regio en bijdraagt aan de vitaliteit van het gebied. De deelnemende partijen willen daarvoor kennis en ervaringen delen. Om dat te vergemakkelijken hebben zij een wiki ontwikkeld die informatie op internet verbindt en zo tot nieuwe inzichten leidt. De wiki is in medio 2016 online gegaan.

Deltaprogramma 2019

Lees over de voortgang in het gebied Zuidwestelijke Delta in het Deltaprogramma 2019.

Contact

Wilt u in contact komen met het programmateam van Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta? Stuur dan een e-mail naar secretariaat@zwdelta.nl. Kijk voor meer informatie over de ontwikkelingen en de projecten binnen de Zuidwestelijke Delta op www.zwdelta.nl.